Debaty sejmoweI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie ochrony praw społeczności polskiej w Republice Litewskiej do używania języka polskiego w instytucjach i jednostkach administracyjno-terytorialnych

   Odpowiadając na pismo nr SPS-0202-340/98 z 17 marca br. dotyczące interpelacji pana posła Antoniego Szymańskiego z 13 marca br., pragnę zapewnić, że sprawa poruszona przez pana posła jest przedmiotem stałego zainteresowania i intensywnych działań Ministerstwa Spraw Zagranicznych.    Dzięki staraniom MSW w Traktacie między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy z 26 kwietnia 1994 r. zostało uwzględnione prawo mniejszości narodowych do posługiwania się językiem ojczystym w życiu publicznym. W art. 13 traktatu strony zobowiązują się do poszanowania międzynarodowych zasad i standardów dotyczących ochrony praw mniejszości narodowych. W art. 14 strony potwierdzają prawo osób należących do mniejszości narodowych do: swobodnego posługiwania się językiem mniejszości narodowej w życiu prywatnym i publicznie, a w art. 15 zobowiązują się, że rozważą dopuszczenie używania języków mniejszości narodowych przed swymi urzędami, szczególnie zaś w tych jednostkach administracyjno-terytorialnych, w których dużą część ludności stanowi mniejszość narodowa.    Pojawiające się w ostatnim czasie kontrowersje wokół możliwości używania języka polskiego w urzędach litewskich związane są z niejednoznacznością prawa litewskiego. O ile ustawa o mniejszościach narodowych z 23 listopada 1989 r. (wraz z poprawką z 29 stycznia 1991 r.) umożliwia używanie w urzędach języka mniejszości i napisów w tym języku, możliwości takich nie przewiduje ustawa o języku państwowym z 31 stycznia 1995 r. W praktyce w jednostkach samorządowych na terenach zamieszkanych w większości przez osoby należące do mniejszości polskiej język polski używany jest często jako pomocniczy, a obok napisów w języku litewskim umieszczane są napisy po polsku. W ciągu ostatnich kilku lat zdarzały się przypadki wyrażania przez władze powiatowe - powołujące się na ustawę o języku państwowym - niezadowolenia z takiego stanu rzeczy.    Sytuacja zaostrzyła się po 22 grudnia 1997 roku, kiedy to samorząd rejonu wileńskiego wydał uchwałę formalizującą używanie w urzędach i instytucjach rejonu języka polskiego równolegle z językiem państwowym. Pomimo że 30 grudnia ub. r. naczelnik powiatu wileńskiego A. Vidunas zażądał odwołania uchwały, samorząd terenowy podtrzymał swoje stanowisko. Władze powiatowe zaskarżyły decyzję samorządu rejonu wileńskiego do sądu, który jak do tej pory nie zajął w tej sprawie stanowiska.    15 stycznia br. poseł Z. Jackunas przedłożył Sejmowi RL projekt nowelizacji ustawy o mniejszościach narodowych, która miała likwidować rozbieżność przepisów tego aktu z zapisami ustawy o języku państwowym.    Obowiązująca obecnie ustawa o mniejszościach w art. 4 stanowi, że: w lokalnych instytucjach i organizacjach jednostek administracyjno-terytorialnych, w których zwarcie mieszka mniejszość narodowa, obok języka państwowego używa się języka tej mniejszości, a w art. 5: w jednostkach administracyjno-terytorialnych wyszczególnionych w art. 4 napisy informacyjne mogą być równolegle z językiem litewskim również w języku mniejszości narodowej.    Według proponowanej przez posła Z. Jackunasa nowelizacji zapisu art. 4 urzędnicy w kontaktach z osobą należącą do mniejszości narodowej ˝(...) mogą obcować również w innym, dla obu stron przyjętym języku. Kierownicy tych urzędów, przedsiębiorstw i organizacji stwarzają możliwości osobom nie znającym języka państwowego do składania podań pisemnych w języku charakterystycznym dla mniejszości narodowej danej miejscowości, zapewniając tłumaczenie tych podań na język państwowy˝. Art. 5 proponuje się zapisać w brzmieniu: nazwy organizacji wspólnot narodowych, ich napisy informacyjne mogą być obok języka państwowego także w innych językach.    Wprowadzenie zaproponowanej 15 stycznia br. przez posła Z. Jackunasa zmiany w sposób istotny ograniczyłoby prawo osób narodowości polskiej do posługiwania się językiem polskim w urzędach, a także do sporządzania napisów i tablic w języku polskim.    9 marca br. komitet oświaty, nauki i kultury Sejmu RL przygotował nową wersję poprawki do ustawy o mniejszościach narodowych. Zrezygnowano w niej z nowelizowania art. 5, zezwalającego na sporządzanie napisów informacyjnych w językach mniejszości. Jednocześnie jednak ograniczono możliwość pisemnego porozumiewania się z urzędem w języku mniejszości. Nową wersję nowelizacji ustawy przygotował też rząd RL. Wariant rządowy przewiduje sprecyzowanie treści art. 4, w sposób nie odbiegający jednak zasadniczo od poprzedniej propozycji.    Interwencję w sprawie projektów zmian ustawy o mniejszościach narodowych podjęła niezwłocznie Ambasada RP w Wilnie. W styczniu br. pani ambasador Eufemia Teichmann odbyła rozmowę na ten temat z przewodniczącym Sejmu RL V. Landsbergisem.    Na wniosek MSZ sprawa możliwości używania języka polskiego w życiu publicznym została uwzględniona w trakcie obrad Zgromadzenia Poselskiego Sejmów RP i RL 27 stycznia br. We wspólnym dokumencie przyjętym przez Zgromadzenie znalazł się zapis: ˝Zgromadzenie zwróciło uwagę na potrzebę zgodności wprowadzanych w życie przepisów prawa wewnętrznego obu państw, w tym zwłaszcza dotyczących możliwości używania języków mniejszości narodowych przed urzędami, z postanowieniami traktatu oraz normami prawa międzynarodowego˝. Zapisano także, że ˝nowe regulacje prawne stanowione przez którąkolwiek ze stron nie mogą umniejszać praw, lecz winny tylko polepszać dotychczasową sytuację mniejszości˝.    Ponieważ powyższe działania i ustalenia nie przyniosły spodziewanych rezultatów, 18 marca br. został wezwany do MSZ ambasador Republiki Litewskiej w Polsce pan Antonas Valionis. W trakcie rozmowy pan minister Radosław Sikorski stwierdził m.in., że ewentualne przyjęcie przez parlament litewski proponowanej poprawki do ustawy o mniejszościach narodowych oznaczałoby, w naszej ocenie, znaczące uszczuplenie praw osób należących do polskiej mniejszości narodowej oraz że pogorszenie sytuacji Polaków na Litwie nie licowałoby z bardzo dobrą współpracą polityczną pomiędzy Polską i Litwą, stałoby także w sprzeczności z zapisami traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy oraz Konwencji Ramowej o ochronie mniejszości narodowych, która wprawdzie nie została ratyfikowana przez Polskę i Litwę, ale którą oba kraje podpisały. Ambasadorowi A. Valonisowi zostało wręczone Pro memoria.    Sprawa używania języka ojczystego w życiu publicznym była jednym z głównych punktów rozmów na posiedzeniu międzyrządowej polsko-litewskiej Komisji ds. Problemów Mniejszości Narodowych 20 marca br. MSZ włączyło też tę kwestię do propozycji rozmów w trakcie kwietniowego spotkania prezydentów RP i RL.    Pragnę zapewnić, że Ministerstwo Spraw Zagranicznych, kontynuując wyżej opisane działania, będzie się zdecydowanie przeciwstawiało wszelkim próbom ograniczenia praw mniejszości polskiej na Litwie, w tym do posługiwania się językiem ojczystym w życiu publicznym.    Minister    Bronisław Geremek    Warszawa, dnia 2 kwietnia 1998 r.