Debaty sejmoweI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie sytuacji w systemie penitencjarnym

   Szanowny Panie Marszałku! W odpowiedzi na interpelację posła Jerzego Jaskierni w sprawie sytuacji w systemie penitencjarnym uprzejmie wyjaśniam, co następuje.    1. Jak rząd ocenia sytuację w systemie penitencjarnym?    Od 1989 r. w polskim systemie penitencjarnym dokonały się zasadnicze przemiany. Zmienione zostało prawo regulujące funkcjonowanie Służby Więziennej oraz sposób wykonywania tymczasowego aresztowania i kary pozbawienia wolności. Wdrożono liczne reformy organizacyjne i kadrowe. W toku dokonujących się przemian pojawiły się przeszkody utrudniające stabilizację systemu penitencjarnego. Do zjawisk takich należą w szczególności: przeludnienie jednostek penitencjarnych, brak środków finansowych oraz niedostatek liczby etatów funkcjonariuszy i pracowników więziennictwa.    W chwili obecnej zasadniczym problemem jest konieczność ograniczania powierzchni mieszkalnej wymuszona sytuacją przeludnienia w aresztach śledczych i zakładach karnych. Jej dodatkowe obniżenie może powodować pogorszenie warunków bytowych tymczasowo aresztowanych i skazanych.    W celu łagodzenia skutków przeludnienia:    - podjęto decyzję o kierowaniu w szerszym zakresie skazanych odbywających zastępczą lub zasadniczą karę pozbawienia wolności orzeczoną w wymiarze od 1 miesiąca do 3 lat do zakładów karnych typu półotwartego,    - rozpoczęto przygotowania do przejmowania jednostek wojskowych,    - zaadaptowano na cele mieszkalne nadające się do tego pomieszczenia niemieszkalne (np. świetlice),    - w ramach inwestycji wieloletniej kontynuowana jest budowa Aresztu Śledczego w Piotrkowie Trybunalskim.    Dalsze powiększanie powierzchni mieszkalnej jednostek penitencjarnych jest uzależnione od uzyskania na ten cel dodatkowych środków finansowych.    Istotną kwestią jest także niedoetatyzowanie Służby Więziennej, które przy równoczesnym przeludnieniu jednostek prowadzi do przeciążenia obowiązkami, wzrostu liczby nadgodzin oraz poczucia zagrożenia bezpieczeństwa osobistego funkcjonariuszy.    Obecnie nie występują zagrożenia dla porządku i bezpieczeństwa jednostek penitencjarnych. Jednak, ze względu na wynikającą z przeludnienia utrudnioną kontrolę zachowań osadzonych i ograniczenie możliwości rozpoznania atmosfery oraz niedostateczne zabezpieczenie techniczno-ochronne i coraz trudniejszą populację osadzonych (rosnąca liczba skazanych długoterminowych, skazanych za przestępstwa z użyciem przemocy, osadzonych zaliczonych do kategorii niebezpiecznych), nie można wykluczyć ich wystąpienia.    2. Jak kształtuje się liczba osadzonych i z jaką tendencją rozwojową powinniśmy się tu liczyć?    Według stanu na dzień 3 stycznia 2000 r. w jednostkach penitencjarnych przebywało 55 975 osadzonych. W okresie od 2 stycznia 2001 r. do 14 maja 2001 r. stan osadzonych wzrósł o 8586 osób i wynosił 78 516. W bieżącym roku zaludnienie zwiększa się średnio o ok. 450 osób tygodniowo.    Tendencje wzrostu stanu liczbowego osadzonych są trudne do prognozowania z uwagi na to, że w poszczególnych tygodniach notuje się duże różnice pomiędzy przyjęciami a zwolnieniami osadzonych. Gdyby dynamika wzrostu liczby osadzonych obserwowana od 1 stycznia 2000 r. utrzymała się w roku bieżącym, na koniec 2001 r. w zakładach karnych i aresztach śledczych byłoby ponad 80 000 osadzonych.    3. Jakie konsekwencje w tej dziedzinie może przynieść uchwalenie zmian w ustawodawstwie karnym w brzmieniu przedłożenia rządowego?    Proponowana nowelizacja Kodeksu karnego generalnie zaostrza sankcje za wiele typów przestępstw, w szczególności za przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu oraz związane z przestępczością zorganizowaną. Jednocześnie nowelizacja ogranicza możliwość korzystania z warunkowego przedterminowego zwolnienia. Powyższe zmiany zapewne będą przyczyniać się do dalszego zwiększania liczby osadzonych, a jednocześnie poczucia bezpieczeństwa obywateli, przy zmianie akcentu wykonania kary pozbawienia wolności jako formy ochrony społeczeństwa przed przestępcami.    4. Jak kształtuje się obecnie koszt jednostkowy pobytu osadzonego w zakładach karnych?    Należy podkreślić, że przy wyliczaniu średnich rocznych kosztów utrzymania osadzonych uwzględnia się wydatki ponoszone na utrzymanie całego więziennictwa, w tym m.in. na płace funkcjonariuszy i pracowników, inwestycje (budowę i remonty jednostek penitencjarnych, zakup sprzętu, środków transportu), a także wydatki bieżące (zakup środków żywności, odzieży, bielizny, obuwia, środków do utrzymania higieny i czystości, energii, usług pocztowych, telegraficznych itp.).    W roku 2000 średniomiesięczny koszt utrzymania jednego osadzonego, liczony jako stosunek zrealizowanych przez więziennictwo wydatków ogółem do przeciętnego zaludnienia jednostek, wyniósł 1465 zł. Uwzględniając natomiast jedynie grupę pozapłacowych wydatków bieżących (zakupy towarów i usług, opłaty, składki i podatki), koszt utrzymania skazanego zamknął się w kwocie 385 zł.    5. Czy istnieją realne możliwości zwiększenia liczby skazanych, dla których są oferty pracy?    Aktualnie występuje bardzo trudna sytuacja w zakresie zatrudniania skazanych, a jego wielkość jest wysoce niezadowalająca. Wpływają na to głównie niekorzystne trendy występujące na rynku pracy oraz nieprzystające do dzisiejszych warunków przepisy prawne regulujące problematykę zatrudniania osób pozbawionych wolności. Rozważając ten problem, należy również uwzględnić wymiar społeczny kwestii zatrudniania osób pozbawionych wolności. W rejonach o wysokim bezrobociu często występuje bowiem negatywny stosunek społeczeństwa do zatrudniania więźniów.    W obecnym stanie prawnym oraz przy utrzymującym się wzroście bezrobocia nie istnieją realne możliwości zwiększenia liczby miejsc pracy dla skazanych. Przedstawione propozycje zmian do Kodeksu karnego wykonawczego mają na celu przede wszystkim obniżenie kosztów zatrudnienia ponoszonych przez pracodawców, które obecnie w wielu przypadkach przekraczają koszty zatrudnienia pracowników. Zakładane zmiany ustawy o zatrudnianiu osób pozbawionych wolności stworzą możliwość powstania dla nich nowych miejsc pracy.    6. Czy w systemie penitencjarnym przestrzegane są normy zawarte w konwencjach i zaleceniach Rady Europy, a także jej wyspecjalizowanego organu - CPT?    Podpisana przez Polskę Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, przyjęta w Rzymie 4 listopada 1950 r., i późniejsze protokoły do niej nie stwarzają zobowiązań prawnych w zakresie normy powierzchni celi mieszkalnej należnej osobie pozbawionej wolności. ˝Wzorcowe reguły minimum postępowania z więźniami˝ z 31 lipca 1957 r. i ˝Europejskie reguły więzienne˝ (europejska wersja ˝Standardowych reguł minimalnych traktowania więźniów˝), przyjęte 12 lutego 1987 r., jako zasadę przyjmują przebywanie więźniów w porze nocnej w pojedynczych celach. Dopuszczają jednak wyjątki od tej zasady, np. w razie przeludnienia.    W polskim systemie penitencjarnym powszechne było i jest nadal osadzanie w celach wieloosobowych, ale przy jednoczesnym określeniu minimum powierzchni mieszkalnej (liczonej wcześniej w metrach kubicznych, obecnie w kwadratowych) dla jednej osoby. Obowiązujący Kodeks karny wykonawczy określa, iż przypadająca na osadzonego norma tej powierzchni powinna wynosić nie mniej niż 3 m2. Jednakże ten sam kodeks dopuszcza w art. 248 możliwość umieszczania na czas określony osadzonych na powierzchni mniejszej niż 3 m2. Wymaga to jednak zgody sędziego penitencjarnego.    Przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 10 grudnia 1984 r. konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania (ratyfikowana przez Polskę w dniu 21 października 1989 r.) nic nie stanowi w kwestii normy powierzchni mieszkalnej na 1 osobę. Biorąc zaś pod uwagę treść art. 1 tej konwencji, definiującego określenie ˝tortury˝, absolutnie nie można uznawać, że ewentualne przeludnienie w jednostkach penitencjarnych jest nieludzkim lub poniżającym traktowaniem osób pozbawionych wolności, w rozumieniu konwencji.    7. Jak przedstawiają się inwestycje w tej dziedzinie - z jakim przyrostem miejsc w zakładach penitencjarnych należy liczyć się w tym roku i w latach następnych; jakie to będzie pociągało konsekwencje budżetowe?    Wysokość środków na wydatki majątkowe więziennictwa w 2001 r. (poza inwestycją wieloletnią ˝Budowa Aresztu Śledczego w Piotrkowie Trybunalskim˝) stanowi jedynie 51% środków przyznanych w ustawie budżetowej na 2000 r. W związku z powyższym, uwzględniając aktualne możliwości więziennictwa, w 2001 r. uzyska się ok. 1000 miejsc zakwaterowania poprzez kontynuację zadań inwestycyjno-remontowych z lat poprzednich.    Podjęte działania zmierzające do zmniejszenia skutków przeludnienia poprzez adaptację różnych pomieszczeń typu świetlice i pomieszczenia gospodarcze na cele mieszkalne nie są w stanie zaspokoić wciąż rosnących potrzeb. Po wnikliwej analizie efektywności różnych przedsięwzięć obecnie nie ma możliwości rozwiązania powyższego problemu bez powiększenia aktualnej bazy zakwaterowania. Wiąże się to z koniecznością wyasygnowania dodatkowych środków finansowych na działalność inwestycyjno-remontową.    Ciągły wzrost zaludnienia przy problemach związanych z eksploatacją obiektów więziennych w znacznej części wybudowanych w XIX w. powoduje konieczność pozyskania w najbliższych latach ok. 20 000 miejsc zakwaterowania. Aby zrealizować powyższy cel, w pierwszej kolejności należałoby skoncentrować się na:    - odtworzeniu i wyremontowaniu pawilonów penitencjarnych wyłączonych z użytkowania z powodu bardzo złego stanu technicznego,    - adaptacji obiektów wojskowych i innych budynków zlokalizowanych na terenach jednostek na pawilony penitencjarne.    Z poważaniem    Podsekretarz stanu    Wojciech Jasiński    Warszawa, dnia 22 maja 2001 r.